Có một đội nhóm tôi từng đứng ngoài quan sát, đặt ra luật: đi trễ thì đóng phạt. Đơn giản, rõ ràng, ai cũng hiểu. Rồi một thời gian sau, có vài người trong đội — những người có điều kiện — vẫn đi trễ đều đặn. Họ đóng phạt như đóng học phí tháng. Không cắn rứt, không do dự. Cái luật vốn sinh ra để mọi người đi đúng giờ, cuối cùng chỉ dựng lên một cái trạm thu phí ngay trước cửa văn phòng: ai có tiền, cứ việc trả, rồi đi qua.
Tôi không phải người trong cuộc. Nhưng thú thật, nếu là tôi — với cái máu nổi loạn sẵn có — tôi cũng nạp một cục tiền vô rồi đi trễ thôi. Không phải vì tôi coi thường luật, mà vì cái luật đó chưa bao giờ chạm được vào lý do tôi đi trễ. Nó chỉ đứng đó, thu phí, rồi mở barie cho tôi qua.
Càng dựng nhiều trạm, đường càng tắc
Vấn đề không nằm ở một cái trạm thu phí. Vấn đề là khi cái đầu tiên không hiệu quả, người ta có xu hướng dựng thêm cái thứ hai, thứ ba — phạt trễ chưa đủ thì thêm phạt nghỉ không phép, thêm quy định chấm công hai lớp, thêm cam kết ký tay. Mỗi trạm sinh ra để bịt một lỗ hổng, nhưng lỗ hổng thật sự chưa bao giờ được vá — nó chỉ dịch chuyển sang chỗ khác. Và trạm nào cũng vậy: luôn có sẵn một người bất bình, không sợ hãi, đủ sức trả phí để đi qua. Rule sinh ra là để bị phá vỡ, bởi vì rule chỉ chặn hành vi ở bề mặt, chứ không chạm được vào cái khiến người ta muốn phá nó.
Cái tôi nhận ra, sau khi đứng nhìn cái trạm thu phí kia, là: muốn một đội ngũ vững, không phải đi dựng thêm rào chắn. Mà là hiểu được hai thứ đang giằng co trong đầu mỗi người — nỗi sợ (sợ mất gì đó nếu không làm) và động lực (hứng thú với cái sẽ được nếu làm). Người đi đầu không phải người canh trạm thu phí. Người đi đầu là người chỉ ra được: đi hướng này, có cái gì đó đáng để đi.
Cùng một bài toán, hai cái cổng khác nhau
Tôi từng chứng kiến một trường hợp khác, cũng là chuyện "làm sao để người ta chủ động hơn" — nhưng lần này không có cái trạm thu phí nào cả.
Có một bạn trong đội, từng khá thụ động, làm việc cầm chừng, đến mức bị escalate và suýt nằm trong danh sách đề xuất cắt giảm. Nếu đi theo hướng trạm thu phí, người ta sẽ ép: làm nhiều hơn, nhanh hơn, không thì mất việc. Một cái barie dựng lên, ai sợ thì cố mà đi qua.
Nhưng thay vào đó, có một cái cổng khác được mở ra: giải quyết hết task trong capacity, phần dư ra sẽ được dành cho một dự án AI agent — thứ bạn ấy thật sự thích. Không phải "làm không thì bị phạt", mà là "làm xong thì có chỗ để đi tới". Kết quả — bạn ấy không chỉ thoát khỏi nguy cơ bị cắt giảm, mà trở thành người chủ động ownership hẳn một mảng, có uy tín với PO, được ghi nhận hẳn hoi. Cùng một bài toán — làm sao để người ta làm việc tốt hơn — nhưng một bên là trạm thu phí chặn đường, một bên là cái cổng mở ra chỗ đáng đến. Người ta không cần bị ép qua cổng thứ hai. Người ta tự đi.
Trạm thu phí không cứu được ai
Tôi nghĩ nhiều về chuyện này, không chỉ ở góc độ quản lý đội nhóm. Dù đứng ở vị trí nào — người đứng đầu, người đứng sau, hay người kề vai sát cánh — hễ chọn cách áp đặt, kết quả để lại luôn là thứ gì đó phải trả giá sau này. Áp đặt tạo ra trạm thu phí. Và trạm thu phí, dù dựng cao cỡ nào, cũng chỉ chặn được người không có gì để mất.
Cái trạm thu phí trước cửa văn phòng kia vẫn còn đó, tôi đoán vậy. Người có tiền vẫn đi trễ, vẫn đóng phạt, vẫn chẳng có gì thay đổi. Còn cái cổng mở ra dự án AI agent thì đã đưa được một người từ bờ vực về lại giữa đội. Suy cho cùng, không ai muốn bị chặn lại để móc ví. Người ta chỉ muốn biết, đi tới đâu thì đáng.