Cuối tuần, thay vì rủ hội bạn đi cà phê tám chuyện, tôi hay lê la ra ngồi với mấy bác bảo vệ ở quán quen. Không hẹn trước, cũng chẳng có chủ đề gì rõ ràng. Chỉ là ngồi xuống, kêu ly cà phê, rồi để câu chuyện trôi tới đâu thì trôi. Bạn bè tôi chắc nghĩ tôi hâm — đi làm cả tuần mệt, cuối tuần lại đi ngồi nghe chuyện đời của một người mình còn chưa chắc nhớ tên.
Nhưng tôi thấy mấy bác đó sâu. Sâu một cách kỳ lạ.
Rồi tôi ngẫm ra: mấy bác không "sâu" nhờ đọc nhiều sách, cũng chẳng học cao. Mấy bác sâu vì công việc bắt họ đứng đó, ngày này qua ngày khác, nhìn đủ loại người đi qua — ông giám đốc hấp tấp, bà bán vé số chậm rãi, thằng sinh viên cắm mặt vào điện thoại. Đứng đó, không phải làm gì cả, chỉ quan sát. Cái "không làm gì" đó, hoá ra, lại là thứ nuôi cái nhìn sâu sắc nhất mà tôi từng gặp.
Nghe quen quen đúng không? Lão Tử nói về cái đó từ hai ngàn năm trước rồi, chỉ có điều ông dùng một cái chén.
Cái chén hữu dụng nhờ phần rỗng
Trong Đạo Đức Kinh, có một đoạn nói đại khái: người ta nhào đất nặn thành cái chén, nhưng cái làm cho chén dùng được không phải là phần đất — mà là khoảng rỗng ở giữa. Ba mươi cái nan hoa chụm vào một trục, nhưng cái trục quay được là nhờ cái lỗ rỗng ở tâm. Cái có hình, cái sờ được, chỉ là vỏ. Cái công dụng thật sự nằm ở phần trống.
Tôi nghĩ con người cũng là một cái chén như vậy. Kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm — đó là phần đất nặn nên hình dáng mình. Nhưng cái làm cho một người "chứa" được nhiều hơn, hiểu sâu hơn, lại là cái khoảng trống bên trong. Cái khoảng để dừng lại. Để không làm gì. Để phản tư.
Vấn đề là, mình sống trong một xã hội cứ thích nhồi đất vào chén. Học thêm cái này, làm thêm cái kia, KPI tháng sau cao hơn tháng trước. Nhồi tới khi cái chén đặc cứng, không còn chỗ chứa gì nữa — mà mình vẫn tưởng vậy là đầy, là giỏi.
Hai người cùng bị mắng, một người mãi không đổi
Tôi có để ý một chuyện ở chỗ làm. Có những đồng nghiệp bị sếp mắng, hoặc khách hàng complain vì rework hoài một lỗi, thì họ xin lỗi rối rít, sửa ngay theo đúng ý sếp bảo — xong lần sau lại vấp y chang lỗi cũ. Sửa lần một, lần hai, lần năm, lần bảy, vẫn vậy.
Nhưng có người khác, bị mắng đúng một lần, thì thôi, không bao giờ mắc lại nữa.
Khác nhau ở đâu? Người đầu tiên sửa ngay — cắm đầu sửa, không có khoảng dừng. Người thứ hai thì dừng lại một nhịp, tự hỏi: mình sai chỗ nào, do đâu, lần sau tránh kiểu gì. Cùng một cú mắng, một người chỉ vá lỗ, một người đúc kết ra bài học. Cái khác biệt đó không nằm ở năng lực — nó nằm ở việc có dám cho mình một khoảng trống để nhìn lại hay không.
Vô vi, theo tôi hiểu, không phải là lười biếng hay buông xuôi. Nó là biết lúc nào cần dừng tay lại, để cái nhìn có chỗ mà hình thành.
Khoảng trống, hoá ra, là viên gạch đầu tiên
Cái hay là, một khi việc "dừng lại quan sát" này trở thành phản xạ — chứ không phải thi thoảng mới nhớ ra mà làm — mình sẽ có được một cảm giác khác về thời gian. Không để công việc, deadline, mạng xã hội dí mình chạy miết. Mình dám dừng, dám nhìn, thường xuyên hơn.
Và đi làm, đi học, ở bất kỳ môi trường nào, cái mình phải đối diện suốt đời vẫn là chuyện giao tiếp với người khác — mà người thì muôn hình vạn trạng. Nếu biết cách liên tục đúc kết từ những gì mình quan sát, gặp gỡ, va chạm, thì dù rơi vào môi trường nào, mình cũng thích ứng được. Đó cũng là lý do tôi nghĩ việc đúc kết liên tục là một trong những viên gạch đầu tiên để mình định vị được — mình là ai, mình muốn gì, cái ikigai của riêng mình nằm ở đâu.
Mấy bác bảo vệ đó, tôi ngờ rằng, chưa từng nghe qua từ "ikigai" hay "Đạo Đức Kinh" bao giờ. Nhưng cái khoảng trống họ giữ được mỗi ngày đứng gác, quan sát người qua kẻ lại — vô tình lại đúng cái đạo lý mà người ta phải đọc sách, học triết mới ngộ ra.
Cuối tuần này, chắc tôi lại ra quán cũ, ngồi xuống cạnh bác bảo vệ quen, kêu ly cà phê, rồi chẳng chờ chuyện gì cả — chỉ để cái chén của mình được rỗng thêm một chút.