Đề Ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 đưa ra một câu hỏi khiến cả mạng xã hội dậy sóng: "Nước Mĩ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk,... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, hãy trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những 'Steve Jobs Việt Nam'?"
Là một người vừa làm kỹ thuật, vừa đang điều hành một startup giải pháp công nghệ, tôi đọc đề này và bật ra một câu hỏi khác — không phải "làm thế nào", mà là tại sao phải là Steve Jobs Việt Nam? Tại sao không phải một cái tên nào đó ở Việt Nam, do chính Việt Nam định nghĩa?
Bắt chước một cái bóng, có đáng không?
Rất nhiều người khi đọc đề sẽ nghĩ ngay đến giáo dục, đến khai phóng, đến việc thay đổi thế giới theo đúng nghĩa những gì Jobs, Zuckerberg hay Musk đã làm. Nhưng tôi lại nhìn vào một chỗ khác: chúng ta đều là những cá thể độc nhất trên thế giới này. Không ai là bản sao của ai, và không có lý do gì để lấy một hình mẫu ngoại quốc làm đích đến cho một thế hệ hoàn toàn khác về bối cảnh, văn hoá, và nguồn lực.
Nếu phải bắt chước một ai đó, câu hỏi đầu tiên nên đặt ra là: liệu nó có giá trị không? có khả thi không? Bắt chước, xét cho cùng, đã là "đi sau" — chúng ta đang chạy theo một cái bóng đã được đúc khuôn bởi một bối cảnh, một thời điểm, một hệ sinh thái không phải của mình. Dù có cố gắng đến đâu, câu hỏi thật sự đáng suy nghĩ không phải là "làm sao giống họ", mà là: chúng ta có đủ lớn để che phủ được cái bóng đó không, khi xuất phát điểm đã là kẻ theo sau?
Ngay cả chính Apple cũng không đi tìm một bản sao của Steve Jobs. Khi Jobs để lại quyền điều hành, người kế nhiệm là Tim Cook — một con người có background hoàn toàn khác: không phải nhà thiết kế sản phẩm mang tính biểu tượng, mà là một chuyên gia vận hành chuỗi cung ứng. Apple dưới thời Cook không cố gắng trở thành Apple thời Jobs, và cũng không cần phải như vậy để tiếp tục phát triển. Nếu chính cái nôi sinh ra Steve Jobs còn không xây dựng ra một bản sao của ông, thì tại sao chúng ta — ở một đất nước, một bối cảnh hoàn toàn khác — lại phải tự đặt cho mình mục tiêu trở thành bản sao của một người khác?
Đột phá không đến từ việc đi theo số đông
Lịch sử đã chứng minh nhiều lần: những đột phá thực sự luôn khác biệt với tập thể, và ban đầu luôn bị vùi dập. Nhưng chính những đột phá đó — chứ không phải sự đồng thuận số đông — mới là thứ tạo nên cạnh tranh, phát triển, và cả cuộc sống chúng ta đang có hôm nay.
Nhìn lại các cuộc tranh cãi trong vật lý về bản chất sóng, hạt, và cơ học lượng tử — đó không phải là những cuộc tranh luận để tìm ra ai đúng ai sai theo số đông, mà là kết quả của sự băn khoăn, tò mò từ bên trong mỗi nhà khoa học. Không có sự tò mò cá nhân đó, sẽ không có nghiên cứu đào sâu, không có thay đổi, và không có những thành tựu công nghệ mà chúng ta đang thừa hưởng ngày nay.
Đó cũng chính xác là điều tôi tin: đột phá không đến từ việc noi theo một hình mẫu có sẵn, mà đến từ việc dám nhìn vào bên trong, thấu hiểu chính mình, và để sự thấu hiểu đó tác động ra bên ngoài. Với tôi, đó mới là cách thay đổi thế giới — không phải bằng cách trở thành phiên bản Việt Nam của một ai khác, mà bằng cách giữ vững bản sắc của chính mình và để nó lan toả ra.
Tất cả chúng ta đều là con người — chỉ khác nhau về sứ mệnh
Đi đến cùng của vấn đề, tôi mang trong mình một tinh thần tự tôn đủ lớn để nhìn nhận điều này: dù là tôi, là Steve Jobs, là Mark Zuckerberg, hay bất kỳ cái tên ngoại quốc nào khác, tất cả chúng ta trước hết đều là con người. Mỗi người mang một sứ mệnh khác nhau, sinh ra trong những bối cảnh khác nhau, và được trao cho những công cụ khác nhau để giải quyết những vấn đề khác nhau.
Vì vậy tôi muốn làm rõ một điều: chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi thế giới — nhưng không phải bằng cách trở thành ai đó, mà bằng cách trở thành chính mình.
Vậy câu trả lời cho đề thi là gì?
Nếu phải trả lời câu hỏi "làm thế nào để có Steve Jobs Việt Nam" trong 200 chữ như đề bài yêu cầu, tôi sẽ không đưa ra một danh sách giải pháp về giáo dục, vốn, hay chính sách đổi mới sáng tạo — dù những điều đó đều đúng và cần thiết. Tôi sẽ viết rằng: chúng ta không cần một Steve Jobs Việt Nam. Chúng ta cần một môi trường đủ tôn trọng sự khác biệt, đủ kiên nhẫn với những băn khoăn có vẻ vô ích, để những cá thể độc nhất của đất nước này dám nhìn vào bên trong, thay vì mải miết đi tìm một cái bóng để đứng vào.
Bởi lẽ, thứ thế giới cần không phải là một bản sao — dù là bản sao hoàn hảo đến đâu — mà là một điều gì đó chưa từng tồn tại.